Chiến lược dài hạn được định hình từ sớm

Những diễn biến căng thẳng của tình hình xung đột Trung Đông thời gian qua tiếp tục gây áp lực lên thị trường năng lượng toàn cầu. Nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng dầu mỏ, khí đốt và nhiên liệu chiến lược khiến giá năng lượng thế giới khó dự báo, tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất của các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam vừa phải đảm bảo an ninh năng lượng, vừa phải duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Khi nhu cầu điện, xăng dầu và các dạng năng lượng khác tăng mạnh theo đà mở rộng sản xuất và tiêu dùng, áp lực lên hệ thống cung ứng ngày càng lớn.

Nếu không kiểm soát tốt hiệu quả sử dụng năng lượng, chi phí đầu vào có thể gia tăng nhanh hơn tốc độ tăng năng suất, từ đó làm suy giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp và thu hẹp dư địa điều hành chính sách vĩ mô. Chính vì vậy, tiết kiệm năng lượng không chỉ mang ý nghĩa giảm chi phí, mà còn là giải pháp giúp nền kinh tế duy trì ổn định trong môi trường toàn cầu đầy bất định.

Thực tế, mục tiêu tiết kiệm năng lượng của Việt Nam không phải là phản ứng tình thế trước các "cú sốc" trên thị trường năng lượng gần đây. Tại Nghị quyết số 70 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã đặt ra mục tiêu rõ ràng: Tỷ lệ tiết kiệm năng lượng trên tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng theo kịch bản phát triển bình thường khoảng 8 – 10%.

Đây là mục tiêu có ý nghĩa chiến lược, thể hiện quan điểm phát triển năng lượng theo hướng bền vững, hiệu quả và chủ động. Cùng với đó, Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (sửa đổi) được Quốc hội thông qua (ngày 18/6/2025) và các chương trình quốc gia về tiết kiệm năng lượng đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng để thúc đẩy thay đổi từ sản xuất đến tiêu dùng.

Gần đây nhất, tại cuộc họp Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng trước diễn biến phức tạp của cuộc xung đột quân sự tại Trung Đông, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tiếp tục nêu yêu cầu phải xây dựng các kịch bản tiết kiệm năng lượng trong bối cảnh nhu cầu tăng cao, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền và triển khai các giải pháp cụ thể trên phạm vi toàn xã hội.

Trong đó, trọng tâm là khuyến khích chuyển đổi sang phương tiện giao thông sử dụng điện và nhiên liệu sạch, tăng cường tiết kiệm xăng dầu trong vận tải và khuyến khích sử dụng phương tiện giao thông công cộng. Những định hướng này cho thấy tiết kiệm năng lượng đang được đặt ở vị trí trung tâm, trong chiến lược phát triển kinh tế giai đoạn mới.

Tiết kiệm đi liền với chiến lược chủ động nguồn cung

Phân tích sâu về vấn đề trên, TS Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia kinh tế cho rằng, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số, tiết kiệm năng lượng sẽ đóng vai trò như một “van điều tiết” giúp nền kinh tế vận hành ổn định.

Theo ông, chi phí năng lượng chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu giá thành sản phẩm, đặc biệt với các ngành công nghiệp chế biến chế tạo và logistics. Nếu tiêu hao năng lượng không được kiểm soát, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với nguy cơ giảm lợi nhuận, thậm chí mất thị phần trong cạnh tranh quốc tế.

TS Nguyễn Trí Hiếu nhấn mạnh, việc nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng giúp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu, từ đó hạn chế rủi ro do biến động giá năng lượng toàn cầu. Quan trọng hơn, tiết kiệm năng lượng còn tạo ra “dư địa tăng trưởng” mới, khi phần chi phí tiết kiệm được có thể chuyển hóa thành nguồn lực đầu tư cho đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất và nâng cao năng suất lao động.

“Ở tầm vĩ mô, nếu đạt mục tiêu tiết kiệm từ 8 – 10% tổng tiêu thụ năng lượng, nền kinh tế sẽ giảm đáng kể áp lực đầu tư vào các dự án nguồn điện và hạ tầng năng lượng mới, qua đó giúp tối ưu hóa phân bổ nguồn lực quốc gia. Đây là yếu tố quan trọng để duy trì tốc độ tăng trưởng cao, nhưng vẫn bảo đảm cân đối tài chính và ổn định kinh tế”, TS Nguyễn Trí Hiếu cho hay.

Bên cạnh tiết kiệm năng lượng, việc đa dạng hóa nguồn cung được xem là giải pháp then chốt để nâng cao khả năng tự chủ. Ông Đỗ Văn Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Nhiên liệu sinh học Việt Nam nhận định, xung đột tại Trung Đông đã cho thấy rõ tính mong manh của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.

Theo ông Tuấn, dù Việt Nam đã có hai nhà máy lọc dầu lớn, nhưng chưa tự chủ hoàn toàn về nguồn cung xăng dầu, vẫn còn phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu hoặc thành phẩm dầu mỏ từ nước ngoài. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về chiến lược dự trữ năng lượng dài hạn, cũng như phát triển các nguồn năng lượng thay thế.

Trong bối cảnh đó, nhiên liệu sinh học được xem là hướng đi chiến lược. Không chỉ góp phần bảo vệ môi trường, việc “hữu cơ hóa nhiên liệu hóa thạch” thông qua phối trộn ethanol còn giúp nâng cao tính tự chủ năng lượng. Nhiều quốc gia như Mỹ, Brazil, Ấn Độ hay Thái Lan đã luật hóa việc sử dụng nhiên liệu sinh học với tỷ lệ bắt buộc.

Ông Tuấn cho rằng việc Thông tư số 50/2025/TT-BCT quy định lộ trình áp dụng tỷ lệ phối trộn nhiên liệu sinh học với nhiên liệu truyền thống tại Việt Nam yêu cầu toàn bộ xăng lưu thông trên thị trường phải là xăng sinh học, sẽ tạo cú hích lớn cho ngành sản xuất ethanol.

Khi nhu cầu ổn định, Việt Nam có thể mở rộng thêm hàng chục nhà máy sản xuất, phát triển vùng nguyên liệu và tạo động lực chuyển đổi cho nông nghiệp theo hướng công nghiệp hóa. Đáng chú ý, nhờ tiến bộ công nghệ, giá thành sản xuất ethanol trong nhiều năm qua thường thấp hơn xăng khoáng, giúp giảm chi phí hỗn hợp xăng dầu và mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp cho người tiêu dùng.

Những “mặt trận” trọng điểm của tiết kiệm năng lượng

Ở góc độ giải pháp thực tiễn, ông Nguyễn Anh Dũng, chuyên gia năng lượng của Quỹ châu Á cho rằng, Việt Nam cần tập trung vào các lĩnh vực có tiềm năng tiết kiệm năng lượng lớn nhất.

Trong giao thông, việc phát triển hệ thống vận tải công cộng bằng xe buýt điện, khuyến khích sử dụng xe điện cá nhân và mở rộng hạ tầng trạm sạc được xem là hướng đi quan trọng, nhằm giảm tiêu hao nhiên liệu và cắt giảm phát thải. Đồng thời, cần siết chặt tiêu chuẩn tiêu hao năng lượng và khí thải đối với phương tiện mới, từng bước loại bỏ phương tiện công nghệ cũ, hiệu suất thấp.

Ở lĩnh vực xây dựng, chuyên gia đề xuất thúc đẩy mạnh mẽ mô hình công trình xanh, áp dụng vật liệu tiết kiệm năng lượng, hệ thống chiếu sáng thông minh, điều hòa hiệu suất cao và tăng cường sử dụng điện mặt trời mái nhà. Đây là giải pháp giúp nâng cao chất lượng không gian sống, đồng thời giảm áp lực tiêu thụ điện từ lưới quốc gia.

Trong công nghiệp, việc áp dụng tiêu chuẩn hiệu suất tối thiểu đối với động cơ điện, lò hơi và máy nén khí, cùng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp thay thế thiết bị lạc hậu, sẽ mang lại hiệu quả tiết kiệm năng lượng rõ rệt.

“Để các giải pháp này phát huy hiệu quả, Nhà nước cần sớm triển khai các gói tín dụng xanh, hỗ trợ lãi suất cho doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ. Đây sẽ là động lực quan trọng giúp Việt Nam đạt mục tiêu tiết kiệm năng lượng 8 – 10% vào năm 2030”, ông Nguyễn Anh Dũng cho hay.