Xu hướng tất yếu

Tiết giảm tới gần 90% chi phí tiền điện mỗi tháng là lợi ích tức thì mà gia đình ông Trung Hiếu, ở phường Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh đã nhận được khi đầu tư lắp đặt điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN). Với hệ thống công suất 10 kWp, kết hợp bộ pin lưu trữ 16 kWh - phần lớn nhu cầu điện sinh hoạt hằng ngày của gia đình ông được đáp ứng từ chính nguồn điện tự sản xuất này.

Ông Trung Hiếu cho biết, trước đây mỗi tháng gia đình phải chi khoảng 2 triệu đồng tiền điện. Từ khi lắp đặt hệ thống, hóa đơn điện giảm xuống chỉ còn hơn 200 nghìn đồng/tháng. Hệ thống cũng giúp gia đình chủ động hơn trong sử dụng điện.

Hệ thống ĐMTMN của gia đình ông Trung Hiếu. Ảnh: Xuân Anh

Đối với các doanh nghiệp, hệ thống ĐMTMN không chỉ giúp chủ đầu tư chủ động hơn về nguồn năng lượng phục vụ sản xuất kinh doanh, mà còn góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh, sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả và đáp ứng ngày càng tốt hơn các yêu cầu của thị trường quốc tế.

Là một trong những doanh nghiệp có sản lượng điện tiêu thụ lớn tại Khu công nghiệp Hòa Hiệp 1 (Đắk Lắk), mỗi tháng Công ty TNHH Hải sản Hạnh Đăng sử dụng khoảng 150.000 kWh điện, với chi phí hơn 400 triệu đồng.

Đầu năm 2025, doanh nghiệp đã tận dụng diện tích mái nhà xưởng để lắp đặt hệ thống ĐMTMN 696kWp với tổng vốn đầu tư hơn 6 tỷ đồng, bao gồm cả trạm biến áp. Sau khi đưa vào vận hành, hệ thống giúp Công ty giảm khoảng 50% chi phí tiền điện mỗi tháng.

Đại diện Công ty TNHH Hải sản Hạnh Đăng cho biết, ngành chế biến hải sản có đặc thù tiêu thụ lượng điện lớn và nhu cầu hoạt động liên tục. Vì vậy, đầu tư ĐMTMN không chỉ giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí mà còn bảo đảm nguồn điện ổn định, duy trì hoạt động sản xuất.

Còn tại Cụm công nghiệp Sông Cùng (TP Hà Nội), Công ty Thiết bị điện MBT đã đưa hệ thống ĐMTMN vào vận hành từ năm 2021. Dù chi phí đầu tư ban đầu khá lớn, nhưng sau khoảng 5 năm, hệ thống đã được hoàn vốn. Vào khung giờ buổi trưa, điện mặt trời gần như đáp ứng toàn bộ nhu cầu điện phục vụ sản xuất, giúp doanh nghiệp giảm đáng kể lượng điện mua từ lưới và chủ động duy trì hoạt động sản xuất.

Đại diện Công ty Thiết bị điện MBT cho biết, năng lượng xanh ngày càng là tiêu chí quan trọng của nhiều đối tác, nhất là tại các thị trường khó tính như Nhật Bản và châu Âu. Đầu tư ĐMTMN không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng cơ hội xuất khẩu.

Theo các chuyên gia, điện mặt trời mái nhà phát huy hiệu quả vì điện được sản xuất ra và sử dụng ngay tại chỗ. Khi hộ gia đình, cơ quan, doanh nghiệp chủ động sử dụng nguồn điện này sẽ giảm lượng điện phải truyền tải từ xa, qua đó giảm áp lực cho hệ thống điện và hạn chế tổn thất điện năng.

Bên cạnh đó, loại hình này có thể triển khai nhanh do tận dụng mái của các công trình hiện hữu, quy mô lắp đặt linh hoạt theo nhu cầu sử dụng; giá thành thiết bị cũng đã giảm đáng kể so với trước đây, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp đầu tư.

Thêm cơ chế thúc đẩy

Tại Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 30/3/2026, Thủ tướng Chính phủ đặt mục tiêu hằng năm có khoảng 10% cơ quan, công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng ĐMTMN tự sản, tự tiêu; hoặc phấn đấu tổng công suất phát triển đạt 20% công suất điện mặt trời mái nhà trong kế hoạch phát triển giai đoạn 2026-2030 của các tỉnh, thành phố.

Mới đây nhất, tại Nghị định số 243/2026/NĐ-CP vừa ban hành ngày 26/6/2026, tỷ lệ sản lượng điện dư từ hệ thống ĐMTMN được phép mua bán theo thỏa thuận đã được nâng lên tối đa 50% sản lượng điện phát tại đầu ra của hệ thống theo cường độ bức xạ. Mức này cao hơn đáng kể so với quy định trước đây tại Nghị định số 58/2025/NĐ-CP ngày 3/3/2025, vốn chỉ cho phép tối đa 20%.

Đáng chú ý, Nghị định số 243/2026/NĐ-CP cũng quy định từ khi nghị định này có hiệu lực đến hết ngày 31/12/2030, tỷ lệ mua bán sản lượng điện dư ĐMTMN có thể vượt mức 50% nếu lưới điện tại khu vực đấu nối còn khả năng tiếp nhận, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về vận hành an toàn lưới điện và phương thức vận hành hệ thống điện theo quy định.

Cơ chế mới được kỳ vọng sẽ gia tăng hiệu quả kinh tế của các hệ thống ĐMTMN, giúp rút ngắn thời gian thu hồi vốn và khuyến khích người dân, doanh nghiệp mạnh dạn mở rộng đầu tư cho năng lượng xanh. Qua đó cũng góp phần phát triển nguồn điện phân tán tại chỗ, giảm áp lực đầu tư lưới điện và nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện.

Điện lực hỗ trợ người dân, doanh nghiệp phát triển ĐMTMN. Ảnh: Xuân Anh

Để hỗ trợ người dân và doanh nghiệp triển khai ĐMTMN, EVN đã và đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Người dân có thể liên hệ Điện lực địa phương hoặc trung tâm chăm sóc khách hàng của các tổng công ty điện lực để được hướng dẫn về những thông tin quan trọng như: nguyên tắc đấu nối, lắp đặt công tơ đo đếm, yêu cầu an toàn điện, lựa chọn công suất phù hợp với nhu cầu sử dụng.

Theo quy định, đơn vị Điện lực có trách nhiệm hướng dẫn đấu nối trong thời hạn tối đa 5 ngày làm việc kể từ khi nhận được đề nghị của hộ gia đình. Trên thực tế, nhiều đơn vị đã đẩy nhanh thời gian xử lý nhằm tạo thuận lợi cho khách hàng.

Cùng đó, các tổng công ty điện lực hiện đều triển khai tiếp nhận thông báo, đăng ký phát triển ĐMTMN qua các kênh trực tuyến như Cổng Dịch vụ công Quốc gia, website, ứng dụng chăm sóc khách hàng,… để giúp người dân và doanh nghiệp thực hiện thủ tục thuận tiện, nhanh chóng.

Với việc Chính phủ tiếp tục hoàn thiện cơ chế khuyến khích cùng sự đồng hành, hỗ trợ của ngành Điện lực, ĐMTMN tự sản tự tiêu được kỳ vọng sẽ phát triển mạnh hơn trong thời gian tới, góp phần bảo đảm cung ứng điện, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và thực hiện mục tiêu chuyển dịch năng lượng theo hướng xanh, bền vững.