Trên những ngọn đồi thoai thoải ở đông nam bang Queensland (Úc), nông dân kiêm doanh nhân Brent Finlay đứng dưới những tuabin gió cao vút, sừng sững chẳng khác nào các tòa nhà chọc trời. “Bên trong có thang máy, đi từ dưới lên trên mất khoảng 12 phút”, ông nói và chỉ tay lên cao. Tổng cộng 45 tuabin khổng lồ rải khắp khu đất của ông là một phần của trang trại điện gió MacIntyre quy mô lớn, dự kiến sớm tạo ra đủ điện để cung cấp cho khoảng 700.000 hộ gia đình.

Khung cảnh này hoàn toàn trái ngược với thảm họa khí hậu mà ông Finlay từng trải qua cách đây 5 năm, khi một đợt hạn hán kéo dài suốt một năm đã biến vùng đất màu mỡ thành bụi khô. Chim rơi chết khỏi cành cây, còn hàng nghìn con chuột túi bản địa chết vì sự dao động nhiệt độ cực đoan. “Hệ sinh thái của chúng tôi không chỉ suy thoái mà đã sụp đổ hoàn toàn”, ông nhớ lại.

Dù trực tiếp chứng kiến những tàn phá do biến đổi khí hậu gây ra, việc ông Finlay cho phép lắp đặt các tuabin gió không xuất phát từ tuyên bố bảo vệ môi trường. “Đó là nguồn thu bổ sung một khoản đầu tư cho các thế hệ tương lai trên mảnh đất này”, ông nói với DW, đồng thời cho biết thời tiết ngày càng cực đoan khiến nghề nông trở nên bấp bênh hơn.

Kể từ đó, ông áp dụng các phương thức canh tác tái tạo để phục hồi trang trại nuôi cừu lấy lông và bò thịt đã thuộc về gia đình mình hơn 100 năm qua. Đồng thời, ông cũng là một trong số ngày càng nhiều nông dân cho phép triển khai các dự án năng lượng tái tạo trên đất của họ. Nhờ cho thuê đất cho các nhà phát triển năng lượng sạch, họ vừa có thêm thu nhập, vừa góp phần cung cấp điện cho các cộng đồng lân cận.

Chuyển đổi nhanh có thể tiết kiệm hàng nghìn tỷ USD

Không chỉ những nông dân có đất cho thuê mới hưởng lợi về tài chính từ hệ thống năng lượng sạch.

Khi giá công nghệ năng lượng tái tạo tiếp tục lao dốc, các chuyên gia dự báo lợi ích sẽ lan rộng trên nhiều lĩnh vực - từ hóa đơn điện sinh hoạt rẻ hơn cho đến việc giảm thiểu những thảm họa khí hậu gây tốn kém.

Thực tế, quá trình chuyển đổi càng diễn ra nhanh thì chi phí càng thấp. Ngay cả khi chưa tính đến khoản tiết kiệm từ việc tránh được các thảm họa khí hậu đắt đỏ, một nghiên cứu của Đại học Oxford cho thấy việc chuyển sang năng lượng tái tạo vào năm 2050 có thể giúp kinh tế toàn cầu tiết kiệm ít nhất 12.000 tỷ USD (khoảng 10.200 tỷ euro) chi phí cho hệ thống năng lượng, so với kịch bản tiếp tục phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Đáng chú ý, những khoản tiết kiệm này vẫn đạt được trong bối cảnh sản lượng năng lượng tăng lên và khả năng tiếp cận điện được mở rộng trên toàn thế giới.

Lý do khiến việc chuyển đổi nhanh mang lại nhiều khoản tiết kiệm hơn là bởi công nghệ năng lượng tái tạo càng được sản xuất nhiều thì giá thành càng rẻ.

Các nhà kinh tế gọi hiện tượng này là “đường cong học hỏi”, hay còn gọi là Định luật Wright. Quy luật này cho thấy chi phí của một số công nghệ sẽ giảm khi sản lượng tích lũy tăng lên. Chính quy luật đó đã kéo giá máy bay, ô tô, máy tính và công nghệ giải trình tự ADN giảm mạnh trong suốt thế kỷ qua.

Giá điện mặt trời, điện gió và lưu trữ pin tiếp tục giảm

Trong vòng 10 năm trở lại đây, chi phí tấm pin mặt trời đã giảm khoảng 90%, chủ yếu nhờ sự bùng nổ năng lực sản xuất tại Trung Quốc.

“Điện mặt trời là hình thức năng lượng rẻ nhất trong lịch sử”, nhà kinh tế Gernot Wagner thuộc Trường Kinh doanh Columbia nói với DW. “Nó rẻ đến mức người Đức còn dùng để làm hàng rào vườn. Vừa giữ chó trong sân, vừa sạc được xe điện”, ông nói thêm.

Giá điện gió cũng đã giảm khoảng 70% kể từ năm 2014. Trong khi đó, công nghệ lưu trữ bằng pin - yếu tố then chốt để tích trữ điện gió và điện mặt trời - đang cải thiện rất nhanh, với giá thành giảm tới 85% so với thập niên 2010.

“Khi bạn có các công nghệ mô-đun quy mô nhỏ, việc giảm chi phí sẽ dễ dàng hơn rất nhiều, bởi đổi mới sáng tạo diễn ra thông qua hàng chục nghìn, thậm chí hàng triệu tác nhân khác nhau”, ông Kingsmill Bond, chiến lược gia năng lượng của tổ chức nghiên cứu Ember (Anh), chia sẻ với DW.

Công nghệ và hàng hóa

Điều này hoàn toàn trái ngược với hệ thống nhiên liệu hóa thạch, vốn phụ thuộc vào các tài nguyên hữu hạn phải được tìm kiếm, khai thác từ lòng đất, vận chuyển đi khắp thế giới và chỉ có thể đốt một lần.

Giá than đá, dầu mỏ và khí đốt biến động theo tình hình địa chính trị, các cú sốc nguồn cung và đầu cơ thị trường, nhưng về lâu dài chúng không hề rẻ hơn. Theo nhà kinh tế khí hậu Wagner, sự biến động này kéo theo những hệ quả kinh tế nghiêm trọng.

“Năm 2022, khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt ở Ukraine, giá điện ở châu Âu đã cao gấp 10 lần so với mức thường thấy”, ông nói.

Công nghệ điện mặt trời và điện gió đòi hỏi chi phí sản xuất và xây dựng ban đầu, nhưng chi phí vận hành lại rất thấp. Một khi trang trại điện mặt trời hoặc điện gió được xây dựng xong, “nhiên liệu” của chúng - ánh nắng và gió - là miễn phí và không bị ảnh hưởng bởi các cú sốc của thị trường toàn cầu.

Theo Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế (IRENA), vào năm 2024, chi phí phát điện từ mặt trời gần như chỉ bằng một nửa so với phương án nhiên liệu hóa thạch rẻ nhất, còn điện gió thậm chí còn thấp hơn. Khi công suất năng lượng tái tạo tiếp tục mở rộng, khoảng cách về giá này được dự báo sẽ ngày càng lớn.

Điện hạt nhân là một ngoại lệ đáng chú ý. Không giống điện mặt trời hay điện gió, chi phí của điện hạt nhân không hề giảm theo thời gian. Một kịch bản chuyển đổi lấy điện hạt nhân làm trụ cột sẽ khiến tổng chi phí đến năm 2050 cao hơn khoảng 25.000 tỷ USD so với hệ thống năng lượng hiện nay.

Vì sao nhiên liệu hóa thạch tốn kém hơn những gì ta nghĩ?

Tiếp tục sử dụng nhiên liệu hóa thạch có thể tạo cảm giác rẻ hơn vì hạ tầng đã được xây dựng sẵn. Tuy nhiên, ngay cả khi chưa tính đến cái giá khổng lồ mà chúng gây ra cho khí hậu, việc vận hành hệ thống này vẫn kéo theo những chi phí thường xuyên rất lớn.

Hoạt động khai thác liên tục, vận chuyển và các loại máy móc dùng để khai thác và tinh luyện nhiên liệu đều cực kỳ tốn kém. Một chi phí “ẩn” khác là thứ mà các nhà kinh tế gọi là “địa tô” - khoản lợi nhuận bổ sung mà các quốc gia khai thác nhiên liệu hóa thạch có thể thu được từ than đá, dầu mỏ và khí đốt, đơn giản vì họ nắm trong tay những nguồn tài nguyên khan hiếm nhưng có nhu cầu cao.

Chẳng hạn, Ả Rập Xê-út có thể khai thác dầu với chi phí chỉ khoảng 5-10 USD/thùng, rồi bán ra thị trường với giá từ 50-100 USD. Theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới, tổng “địa tô” nhiên liệu hóa thạch trên toàn cầu có thể lên tới 2.500 tỷ USD mỗi năm.

“Chúng ta đang đổ hàng nghìn tỷ USD vào túi các quốc gia dầu mỏ, khiến họ trở nên cực kỳ giàu có”, chiến lược gia năng lượng Kingsmill Bond nói. “Đó chính là khoản tiền mà lẽ ra chúng ta không cần phải chi nữa”, ông nói thêm.

Chi tiêu khác đi, không phải chi nhiều hơn

Trái với suy nghĩ phổ biến, việc chuyển sang các nguồn năng lượng sạch như mặt trời và gió không đòi hỏi tổng mức chi tiêu cao hơn, theo ông Bond. Phần lớn vốn đầu tư cần thiết có thể được chuyển hướng từ khoản tiền vốn dùng để duy trì và mở rộng hạ tầng nhiên liệu hóa thạch.

“Về cơ bản, bạn đầu tư để xây dựng hệ thống năng lượng sạch, và chính điều đó sẽ giúp bạn tiết kiệm số tiền hiện đang phải chi để mua nhiên liệu hóa thạch”, ông Bond nói.

Khoản tiền lẽ ra dùng để xây đường ống mới, nâng cấp các nhà máy lọc dầu cũ hay chi trả cho việc nhập khẩu nhiên liệu có thể được đầu tư vào các trang trại điện gió, điện mặt trời, hệ thống lưu trữ và nâng cấp lưới điện - những tài sản mang lại năng lượng với chi phí vận hành dài hạn thấp hơn rất nhiều.

“Chỉ cần lắp một tấm quang điện mặt trời, nó có thể hoạt động 30 năm và ngày nào cũng tạo ra điện. Rõ ràng là vận hành một hệ thống năng lượng tái tạo sẽ rẻ hơn”, ông Bond nói với DW.