Từ hoài nghi tới... thực tế

Thang máy hoạt động cả ngày, hai máy giặt sấy chạy hầu như không nghỉ, 4 điều hoà hai chiều,… Đó là sơ bộ số lượng thiết bị điện trong gia đình chị Trần Thu Thùy ở tổ dân phố Hà Vị 2 (phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh), nhưng 8 tháng qua chị gần như không phải lo lắng về tiền điện mỗi tháng.

Theo chị Thuỳ, trung bình mỗi tháng phải trả khoảng 4-5 triệu đồng tiền điện, nhưng từ tháng 6/2025, nhờ lắp điện mặt trời mái nhà kèm hệ thống lưu trữ, có tháng gia đình chị chỉ phải trả 300.000 đồng cho “nhà đèn”. “Tháng nhiều cũng chỉ trả 7 - 8 trăm nghìn đồng. Tính sơ sơ, nhờ có điện mặt trời, mỗi tháng tiết kiệm được 4 triệu đồng”, chị Thuỳ ước tính.

Để có được mức tiết kiệm này, chi phí ban đầu mà gia đình chị Thuỳ phải bỏ ra là 150 triệu đồng để phủ đầy 100m² mái nhà bằng những tấm quang điện. Cộng thêm 50 triệu đồng cho lưu trữ (BESS) loại “xịn”, dung lượng trên 16kWh. “Nhờ bộ lưu trữ, gia đình có thể duy trì các thiết bị thiết yếu trong những thời điểm lưới điện bị gián đoạn, nên sinh hoạt thuận tiện và chủ động hơn” - chị Thuỳ cho biết. Chị cũng đánh giá khoản đầu tư "xứng đáng" vì vừa tiết kiệm chi phí điện, vừa tăng khả năng dự phòng.

Hệ thống điện mặt trời của gia đình chị Thùy tại phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh. Nguồn ảnh: ĐVCC

Câu chuyện như nhà chị Thuỳ giờ đây không còn là hiếm ở miền Bắc, vùng vốn từng bị “chê” là lắp điện mặt trời mái nhà không hiệu quả nếu so với miền Nam hay miền Trung. Theo thống kê của Tổng công ty Điện lực miền Bắc – doanh nghiệp quản lý 17 Công ty Điện lực các tỉnh phía Bắc (trừ Hà Nội), tính đến ngày 31/12/2025, EVNNPC đã tiếp nhận thông báo từ 1.673 khách hàng đăng ký phát triển hệ thống ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ với tổng công suất 438,5 MW. Trong đó, 1.599 khách hàng đã hoàn thành lắp đặt, nghiệm thu và đưa vào vận hành với tổng công suất 323,6 MW; 74 khách hàng đang triển khai, dự kiến bổ sung 114,9 MW trong thời gian tới. Ngoài ra, đã có 454 MWp công suất ĐMTMN do các tổ chức, cá nhân tự đầu tư lắp đặt, kèm theo hệ thống lưu trữ (BESS) khoảng 8.600kWh. Những con số này cho thấy sự quan tâm lớn của xã hội và người dân đối với nguồn năng lượng sạch này.

Điện mặt trời mái nhà là nguồn năng lượng phân tán có thể góp phần giảm áp lực cung ứng điện cho hệ thống, đặc biệt trong các khung giờ phụ tải cao. Nguồn ảnh: ĐVCC

Ở quy mô lớn hơn, tháng 5/2025, Tổng Công ty CP may Bắc Giang LNG quyết định đầu tư 11 tỷ đồng để phủ kính gần 11.000m² mái nhà xưởng phân xưởng 2 ở cụm công nghiệp Đồi Ngô (xã Lục Nam, tỉnh Bắc Ninh), tương đương công suất lắp 1.700kWp.

“Cuối tháng 7 chúng tôi lắp xong, đúng mùa nắng nóng nhất, nên cảm nhận cái lợi đầu tiên rất rõ là nhiệt độ trong nhà máy thấp hơn 3-4 độ so với bên ngoài. Thứ hai, khi nhận hoá đơn tiền điện tháng 8 thì chúng tôi rất hài lòng bởi chỉ còn 181.000 số điện, giảm đúng 50% so với tháng cao nhất trước đó là 362.000kWh”, ông Đàm Văn Hùng, Phó giám đốc LNG cho biết.

Hệ thống điện mặt trời tại công ty may LNG. Ảnh: ĐVCC

Theo ông Hùng, doanh nghiệp được tư vấn lắp đặt ĐMTMN từ những năm 2020, 2021, song khi đó báo giá cao gấp đôi hiện nay. “Như vậy, thời gian hoàn vốn gần như đã giảm một nửa. Như dự án cho phân xưởng 2, nửa năm qua cho thấy chúng tôi sẽ tiết kiệm được khoảng 4 tỷ đồng/năm tiền điện với sức sản xuất như 4 tháng lại đây. Tức là chúng tôi sẽ hoàn vốn sau 3 năm, một con số mà trước khi lắp, cả đơn vị tư vấn lẫn doanh nghiệp không dám tin”, ông Hùng nói.

Nhưng đó mới chỉ riêng lợi ích tiền điện. Với May Bắc Giang, do là doanh nghiệp xuất khẩu 100%, là đối tác của những tập đoàn lớn nhất thế giới về doanh số may mặc như Uniqlo, GAP… nên “lợi ích kép” còn rất nhiều. “Sau khi lắp điện mặt trời, chuẩn hoá lại một số khâu khác, các đối tác đều sang kiểm tra và hứa sớm đưa doanh nghiệp vào trong chuỗi cung ứng toàn cầu của họ. Chúng tôi cũng đang hướng đến được công nhận chứng chỉ xanh trong 3 năm tới để thoả mãn các điều kiện khắt khe hơn của đối tác nhập khẩu”, ông Hùng chia sẻ. 

Chi phí giảm mạnh

Theo chuyên gia Hà Đăng Sơn, nguyên Giám đốc Trung tâm năng lượng xanh, chi phí lắp đặt điện mặt trời hiện đã giảm mạnh, ở mức 40 - 50% so với khoảng 5 năm trước. Điều này giúp một dự án nếu trước đây cần 8 năm hoàn vốn, thì giờ chỉ còn dưới 5 năm - đối với khu vực phía Bắc.

“Cùng với đó, nhu cầu sử dụng điện tăng cao vào một số thời điểm, đặc biệt trong mùa nắng nóng, khiến nhiều khách hàng quan tâm hơn tới các giải pháp chủ động quản lý năng lượng tại chỗ. Điện mặt trời mái nhà giúp giảm lượng điện lưới mua vào ban ngày, nhất là khung giờ trưa; nếu kết hợp bộ lưu trữ, hộ dùng điện có thể tận dụng thêm vào buổi tối”, ông Sơn nói thêm.

Còn ông Nguyễn Văn Tin, Trưởng ban Kinh doanh EVNNPC, cho biết theo khảo sát cuối năm 2025 của đơn vị, một hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất 10 kWp cho hộ gia đình có diện tích mái trên 100m² hiện có chi phí khoảng 70 - 90 triệu đồng, chưa bao gồm hệ thống pin lưu trữ. Nếu trang bị thêm pin lưu trữ, chi phí có thể tăng thêm khoảng 15 - 20 triệu đồng tùy dung lượng. “So với giai đoạn trước 2022, mức đầu tư đã giảm khoảng 30 - 40%, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân tiếp cận”, ông Tin thông tin thêm.

Cũng theo ông Nguyễn Văn Tin, giả sử một hộ gia đình tại khu vực đô thị có mức tiêu thụ điện trung bình khoảng 650 - 750 kWh/tháng, nếu lắp đặt một hệ thống công suất khoảng 7 kWp không có pin lưu trữ, thì chi phí ban đầu ước khoảng 60 triệu đồng. Hệ thống này có thể giúp giảm khoảng 40 - 50% lượng điện mua từ lưới điện vào ban ngày. Thời gian thu hồi vốn ước tính 4 - 5 năm, tùy theo thói quen sử dụng điện. Còn phương án có pin lưu trữ, hệ thống có thể tận dụng điện mặt trời cả ban ngày và buổi tối, giảm phụ thuộc vào lưới điện trong giờ cao điểm, đồng thời tăng khả năng dự phòng khi xảy ra sự cố mất điện cục bộ. 

Chi phí giảm và hiệu quả được cải thiện đang giúp điện mặt trời mái nhà tại miền Bắc “thoát” khỏi định kiến kém hấp dẫn trước đây. Dù vậy, để đạt được quy mô công suất lắp đặt hàng chục nghìn MW như định hướng tại Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, bài toán không chỉ nằm ở hiệu quả kinh tế của từng dự án riêng lẻ, mà còn rất cần có cơ chế, chính sách, động lực để các tổ chức, cá nhân quan tâm đầu tư.