Ảnh minh hoạ

Theo báo cáo do Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) phát hành theo đề xuất của Thổ Nhĩ Kỳ và Australia trong khuôn khổ hợp tác chiến lược với COP31 cho thấy mô hình tiêu thụ năng lượng toàn cầu đang ghi nhận sự dịch chuyển mang tính bước ngoặt.

Giai đoạn 2015 – 2025 ghi nhận nhu cầu điện năng toàn cầu tăng bình quân trên 3%/năm, gấp hai lần tốc độ tăng của tổng nhu cầu năng lượng nói chung. Sự gia tăng mạnh mẽ này xuất phát từ nhu cầu mở rộng của hệ thống làm mát, thiết bị gia dụng, sản xuất công nghiệp, dịch vụ kỹ thuật số, trí tuệ nhân tạo (AI) và sự bùng nổ của xe điện — lĩnh vực đã chiếm gần 25% tổng số ô tô bán ra mới năm 2025, so với mức chưa đầy 1% của thập kỷ trước. Bên cạnh đó, những biến động địa chính trị tại Trung Đông cũng đang đẩy nhanh tiến trình chuyển dịch sang các công nghệ điện.

Dù hiện chỉ chiếm khoảng 23% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng toàn cầu, điện năng thực tế đóng vai trò lớn hơn nhiều trong việc cung cấp các dịch vụ năng lượng hữu ích nhờ hiệu suất chuyển đổi vượt trội. Đơn cử, xe điện đạt hiệu suất cao gấp 2 đến 4 lần so với xe động cơ đốt trong. Điện năng cũng đang trực tiếp vận hành các ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao như sản xuất tiên tiến, công nghệ số và AI — những lĩnh vực đóng góp tới gần một nửa GDP toàn cầu. Hiện nay, khoảng 40% nguồn cung năng lượng sơ cấp được dùng để phát điện; việc chuyển sang công nghệ điện giúp khắc phục tối đa tình trạng thất thoát từ 50% đến 65% năng lượng dưới dạng nhiệt thừa vốn thường xảy ra khi đốt nhiên liệu hóa thạch.

Mức độ điện khí hóa hiện có sự chênh lệch rõ rệt giữa các ngành. Ở khu vực tòa nhà, tỷ lệ sử dụng điện tăng từ 25% năm 2000 lên gần 40% năm 2025 nhờ sự phủ sóng của điều hòa và thiết bị gia dụng. Trong công nghiệp, tiến trình này tăng tốc từ năm 2010 tại các ngành ít tốn năng lượng và sản xuất tiên tiến. Đối với giao thông vận tải, dù xe điện giúp nâng tỷ trọng điện từ 1% năm 2015 lên gần 2% năm 2025, tỷ lệ chung của ngành vẫn còn thấp do quy mô phương tiện chạy nhiên liệu hóa thạch đang lưu hành còn rất lớn, cùng thách thức kỹ thuật trong điện khí hóa vận tải hàng không và hàng hải đường dài.

Mặc dù vậy, sự chuyển dịch này đã tạo ra cơ hội phát triển công nghiệp to lớn, đóng góp tới 1/5 đà tăng trưởng doanh thu công nghiệp toàn cầu kể từ năm 2020, trong đó hơn một nửa doanh thu thuộc về các doanh nghiệp ngoài Trung Quốc. Việc ứng dụng công nghệ điện không chỉ giúp đa dạng hóa năng lực cung ứng mà còn tạo ra nguồn cung năng lượng nội địa bền vững, giảm bớt sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu trước các rủi ro nghẽn chuỗi cung ứng và nguồn khoáng sản thiết yếu.

Theo Kịch bản Điện khí hóa Cao (HES) của IEA, tỷ lệ điện khí hóa toàn cầu dự kiến đạt 35% vào năm 2035, trong đó giao thông là ngành có bước tiến mạnh nhất khi tăng tỷ trọng từ 2% lên 13%. Bơm nhiệt, bếp từ sẽ là động lực chính tại các tòa nhà, còn công nghệ điện nhiệt độ thấp và trung bình sẽ được ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp. Đáng chú ý, tính toán dựa trên mặt bằng chi phí công nghệ và giá năng lượng hiện nay cho thấy khoảng 50% nhiên liệu hộ gia đình, 50% phương tiện giao thông đường bộ và 40% nhu cầu nhiệt công nghiệp thấp/trung bình hoàn toàn có thể chuyển sang dùng điện một cách hiệu quả về mặt kinh tế, giúp nâng tỷ lệ điện khí hóa toàn cầu đạt 33% vào năm 2035.

Xét về mặt chi phí, dù giá điện tính theo đơn vị năng lượng đầu vào (kWh) cao hơn xăng hay khí đốt do chi phí hạ tầng, nhưng hiệu suất sử dụng thực tế lại giúp tiết kiệm đáng kể. Trung bình toàn cầu, cùng số tiền 100 USD, một chiếc xe điện di chuyển được quãng đường xa gấp 3 lần so với xe chạy xăng; tương tự, 100 USD tiền điện cho máy bơm nhiệt đáp ứng trung bình 42 ngày sưởi ấm, so với 30 ngày từ lò hơi khí đốt.

Đến năm 2035, tiến trình điện khí hóa sẽ giúp các quốc gia nhập khẩu giảm 15 triệu thùng dầu/ngày, 120 tỷ mét khối khí tự nhiên/năm và 100 triệu tấn than quy đổi/năm. Nhờ đó, các nền kinh tế phát triển có thể tiết kiệm khoảng 300 tỷ USD hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu mỗi năm (giảm gần 30%), còn các nền kinh tế đang phát triển tiết kiệm hơn 100 tỷ USD/năm (giảm hơn 25%). Dù đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn, chi phí vận hành thấp hơn sẽ giúp tổng hóa đơn năng lượng toàn cầu năm 2035 thấp hơn hiện tại, đồng thời cắt giảm 40% lượng phát thải ở các ngành tiêu thụ cuối cùng và giảm hơn một nửa tổng lượng phát thải của toàn ngành năng lượng so với năm 2025.